Beieren is qua oppervlakte de grootste deelstaat van Duitsland. Het ligt in het zuidoosten van het land en grenst aan Oostenrijk en Tsjechië. München is de hoofdstad. Het gebied omvat de Alpen in het zuiden, de Donauvallei in het midden en de Frankische heuvels in het noorden, met een katholieke baroktraditie die tot uiting komt in bedevaartskerken, abdijen en de kastelen van koning Ludwig II.
München
De Marienplatz is al sinds 1158 het hart van München. Het begon als de Schrannenplatz, de graanmarkt, en kreeg zijn nieuwe naam naar de Mariensäule, met de Maagd Maria als beschermheilige van Beieren. Het Nieuwe Stadhuis kijkt uit op het plein; de zuil met Maria erop staat in het midden. In december vult de Christkindlmarkt het plein met houten kraampjes, de geur van glühwein en een drukte die je ofwel omarmt of juist vermijdt.
Een uitgebreide wandeling door het oude centrum kost een hele dag. De meeste bezienswaardigheden liggen binnen 20 minuten lopen van de Marienplatz, en in de restaurants eromheen proef je de Beierse keuken op zijn best: Weisswurst met zoete mosterd, Schweinebraten, pretzels zo groot als een gezicht.
Beierse Staatsopera
In de wijk Residenz ligt de Max-Joseph-Platz, met aan de oostkant de Beierse Staatsopera. Het Max-Joseph-monument in het midden van het plein is tussen 1826 en 1835 gemaakt door Christian Daniel Rauch, ter ere van de koning die Beieren zijn eerste grondwet gaf.
Ik fotografeerde het operagebouw in het stille uur voor zonsopgang, terwijl de maan nog aan de hemel stond en de kasseien koud waren. München is op dat uur een versie van zichzelf die de dagelijkse drukte nooit te zien krijgt. Berlijn daarentegen slaapt nooit echt op dezelfde manier. De twee steden bevinden zich aan tegenovergestelde uiteinden van het Duitse temperament: de ene gespannen en modern, de andere plechtig en traag.
Justitiepaleis
Het Justizpalast aan de westelijke rand van de Altstadt werd tussen 1890 en 1897 gebouwd in neobarokke stijl, geheel uit zandsteen en met een koepel. Het gebouw verwierf internationale bekendheid door het proces tegen Hans en Sophie Scholl van de Witte Roos in 1943; deze studentenverzetsgroep werd in zaal 243 ter dood veroordeeld.
Het gebouw heeft voor mij ook een meer persoonlijke betekenis. Het huisvest de Rechtbank I van München, een van de rechtbanken waar ik auteursrechtzaken heb gevoerd tegen bedrijven die mijn foto’s zonder toestemming gebruikten. Sommige rechters daar hebben zich verdiept in de rechten van fotografen, wat in Duitsland niet vanzelfsprekend is. Ik heb de gevel op een zonnige ochtend gefotografeerd, bijna als een soort eerbetoon.
Kasteel Neuschwanstein
Neuschwanstein ligt boven het dorpje Hohenschwangau in de Allgäuer Alpen, op ongeveer twee uur rijden ten zuiden van München. Koning Ludwig II gaf in 1869 opdracht tot de bouw, drie jaar nadat Beieren zijn onafhankelijkheid aan Pruisen had verloren. Hij schreef aan Richard Wagner, wiens muziek hij financierde, dat hij de ruïnes van Hohenschwangau wilde herbouwen in de stijl van de oude Duitse ridderburchten. Hij trok vergelijkingen tussen zichzelf en Parsifal.
De geschiedenis gaf Ludwig twee bijnamen: de Gekke Koning, of de Märchenkönig. Hij stierf in 1886 onder onopgehelderde omstandigheden in het Starnberger Meer. Kasteel Neuschwanstein werd een paar weken later voor het publiek geopend.
Het kasteel ontvangt nu zo’n 6.000 bezoekers per dag. De meesten komen laat in de ochtend met de tourbus, dus het pad naar boven is in de vroege uurtjes rustiger dan de cijfers doen vermoeden. Walt Disney gebruikte het silhouet voor het kasteel van Assepoester, en daarom voelt de plek al vertrouwd aan nog voordat je het ziet.
Toen we terugliepen naar de auto aan de voet van de heuvels, keek ik nog een keer omhoog en zag ik een klein figuurtje in de lucht boven de torens: een paraglider die een thermiekvlaag van de Tegelberg meepikte. Het was zo’n detail dat je pas zag als je nog een keer goed keek.
Kasteel Neuschwanstein in Beieren – uitzichtoverdag
Als je het beroemde kasteel Neuschwanstein bezoekt, vergeet dan niet ook de charmante dorpjes in de omgeving te verkennen, zoals Schwangau.
Wieskirche
De Wieskirche, de bedevaartskerk van Wies, staat op een weide aan de voet van de Alpen, zonder dat er een stad in de buurt ligt. Dat is een van de redenen waarom ze bij aankomst zo onvergetelijk is. Je rijdt tussen de velden door, ziet in de verte een witte kerk met een groen dak en stopt even.
Het verhaal achter de kerk is lokaal. Op 14 juni 1738 meldde een dorpsbewoonster, Maria Lori, dat een houten beeld van de gegeselde Christus tranen liet. Pelgrims uit Duitsland, Oostenrijk, Bohemen en Italië begonnen in zulke grote getale te komen dat het dorp ze niet meer kon opvangen, en het plaatselijke klooster besloot een heiligdom te bouwen. De opdracht ging in 1745 naar Dominikus Zimmermann en de kerk werd in 1754 voltooid. UNESCO heeft het in 1983 op de Werelderfgoedlijst geplaatst.
We kwamen aan onder een bewolkte hemel. Het licht veranderde terwijl we nog de buitenkant aan het verkennen waren, en tegen de tijd dat we de kerk met de Alpen op de achtergrond in beeld brachten, waren de omstandigheden bijna ideaal.
Het interieur is gebouwd rond een ovale plattegrond en versierd door de 18e-eeuwse Wessobrunner School in vol rococostijl: goud, geschilderde wolken, beeldhouwfiguren, beschilderde zuilen. De kleuren zijn veel opvallender dan je zou verwachten van een Duitse dorpskerk.
Het meest opvallende detail is het plafond. Van onderaf lijkt het op een koepel, maar het is plat. Het fresco is in perspectief geschilderd om de indruk van een ronding te wekken, en de optische illusie is zo goed dat het zelfs op de foto moeilijk te zien is. Het oorspronkelijke doel van de kunstenaars was, volgens hun eigen beschrijving, om het goddelijke in zichtbare vorm weer te geven. Of dat gelukt is, hangt af van de kijker. Het vakmanschap is in ieder geval onmiskenbaar.
Statieven zijn binnen niet toegestaan, wat gebruikelijk is bij historische monumenten. Een groothoeklens uit de hand, met een camera die goed presteert bij weinig licht, is de meest praktische opstelling.
Walhalla Memorial
Het Walhalla-monument staat op een heuvel boven de Donau, vlakbij Regensburg. Koning Ludwig I van Beieren liet het bouwen als een eregalerij voor vooraanstaande figuren uit de Duitstalige wereld, en architect Leo von Klenze ontwierp het naar het voorbeeld van het Parthenon. Als je naar boven loopt, heb je al snel het gevoel dat je in Griekenland bent beland in plaats van in Duitsland. De naam is afgeleid van Walhalla, de legendarische zaal voor gesneuvelde krijgers uit de Germaanse mythologie.
We maakten een omweg op de weg van Regensburg naar Passau en beklommen de 358 marmeren treden. De tempel is in het echt veel indrukwekkender dan de foto's doen vermoeden. Een persoon in beeld brengen is een van de weinige manieren om een idee van de schaal te geven, hoewel ik meestal probeer om mensen erbuiten te houden.
Vanaf het marmeren terras bovenin strekt het Donau-dal zich onder je uit: de rivier, velden, groepjes bomen, dorpen in de verte. Bij het juiste licht weerspiegelt de rivier de lucht als glas.
Ik heb het uitzicht gefotografeerd door de zuilen heen, die het panorama in stukken verdelen. Van dichtbij hebben de zuilen de verhoudingen van klassiek Grieks werk, maar het oppervlak is ruw: verweerd, vol littekens, bijna industrieel. Het contrast tussen de delicate vorm en de ruwe tijd is wat ik zo interessant vind aan deze plek.
Op de vloer van het terras is een witte lijn geschilderd, met in verschillende talen de tekst 'Niet overschrijden'. Iemand is in 2025 toch overgestoken en kwam om het leven door een val van ongeveer tien meter. Sindsdien zijn er nieuwe hekken geplaatst. Ik kan niet zeggen hoe het uitzicht eruitziet met die extra barrières; de Walhalla die ik fotografeerde was nog niet omheind.
Het interieur bestaat uit één lange neoklassieke zaal met meer dan honderd marmeren bustes en tientallen gedenkplaten. Goethe, Beethoven, Brahms, Bach, Strauss, Einstein en Copernicus zijn er allemaal. De collectie beperkt zich niet tot figuren uit het moderne Duitsland; veel ervan komen uit Oostenrijk, Zwitserland en de bredere Duitstalige wereld. Copernicus, geboren in het Poolse Koninklijk Pruisen, is opgenomen omdat hij in het Latijn en Duits schreef en onder de Teutoonse Orde werkte, wat aanleiding gaf tot een lang Pools-Duits debat tussen Daria en mij terwijl we de trap afdaalden.
De combinatie van sobere marmeren tinten met het goud- en blauwkleurige plafond en de symmetrische vloer is het sterkste visuele element van de zaal. Alleen met een breedbeeldopname kun je het contrast in één beeld vastleggen.
De buitenkant en het uitzicht zijn gratis. Voor toegang tot de zaal met de bustes moet je een klein bedrag betalen. Het is de moeite waard als je interesse hebt in de Duitse geschiedenis. Ondanks dat ik in Duitsland ben opgegroeid, had ik nog nooit van de Walhalla gehoord voordat ik onderzoek deed voor deze reis, en ook niet op school. Om redenen die hun oorsprong vinden in de afgelopen negentig jaar, is de Duitse geschiedenis niet iets wat Duitsers wordt geleerd te vieren.
Banz Abbey
Kloster Banz, ook wel Banz-kasteel genoemd, ligt op een heuvel boven het Main-dal, vlakbij Bad Staffelstein in Opper-Franken. Het complex begon in de 11e eeuw als een benedictijnenklooster en werd later in barokstijl herbouwd. Tegenwoordig doet het dienst als conferentiecentrum en herbergt het een klein museum met fossielen en curiosa, waaronder Egyptische mummies.
De lokale bevolking tipte ons over deze plek toen we in Bad Staffelstein verbleven, en we reden erheen in de hoop op een zonsondergang die het weer ons niet wilde gunnen. De compensatie op weg ernaartoe was de geur van zuurkool en Beiers bier uit het restaurant bij de ingang. Terwijl ik het menu ging bestuderen, werd de binnenplaats zonder mij gefotografeerd.
Ingolstadt
Ingolstadt ligt aan de Donau in Opper-Beieren, tussen München en Neurenberg. Het is een van de oudste steden van de deelstaat, voor het eerst genoemd in een document van Karel de Grote uit 806, en kreeg in 1250 stadsrechten. Het oude stadhuis in het centrum dateert uit ongeveer de 14e eeuw. Het historische centrum liep tijdens de Tweede Wereldoorlog bomschade op en werd vrij snel weer opgebouwd.
Het moderne Ingolstadt is een stille economische zwaargewicht. Audi heeft hier zijn hoofdkantoor, aan de rand van de stad zijn twee olieraffinaderijen in bedrijf en ook de oorspronkelijke hoofdkantoren van MediaMarkt en Saturn bevinden zich in de stad. Het resultaat is een stadscentrum dat voor zijn omvang buitengewoon goed onderhouden aanvoelt: schone gebouwen, traditionele Beierse restaurants en goede cafés rond de Rathausplatz. We brachten er een middag door op weg naar Italië en vertrokken met positieve herinneringen.
Wanneer kun je Beieren bezoeken?
Het late voorjaar (mei tot begin juni) en het vroege najaar (september tot begin oktober) bieden de beste balans tussen mild weer en een draaglijke drukte. In juli en augustus zijn er de meeste bezoekers, vooral bij Neuschwanstein en de Wieskirche. Eind september valt samen met het Oktoberfest in München, wat handig is om te weten als je erheen wilt of juist wilt vermijden. In december veranderen de Marienplatz en Neurenberg in kerstmarktstadjes, met korte dagen en grijs licht dat beter bij interieurs past dan bij landschappen. In januari en februari ligt er sneeuw in de Alpen rond Schwangau, maar daar staat tegenover dat sommige routes naar de kastelen beperkt toegankelijk zijn.
Eten en drinken in Beieren
De Beierse keuken is stevig, regionaal en duidelijk anders dan de rest van de Duitse keuken. Weisswurst met zoete mosterd en een pretzel is het klassieke ontbijt in München en wordt traditioneel niet na de middag gegeten. Schweinsbraten met aardappelknoedels, Schweinshaxe (geroosterde varkensschenkel), Leberkäse, Obatzda en Apfelstrudel vormen het grootste deel van de standaardmenu’s.
Wat drankjes betreft, loopt de traditie van de Münchense biertuinen door in Helles, Weissbier, Dunkles en Bock. In Franken verandert de stijl; rond Bamberg is de lokale specialiteit Rauchbier, een gerookt bier met een smaak die meer op ham lijkt dan op standaard pils. Wijn wordt verbouwd in Neder-Franken rond Würzburg en verkocht in de kenmerkende platte ronde flessen die Bocksbeutel worden genoemd.
Veelgestelde vragen
Wat is de beste tijd van het jaar om Beieren te bezoeken?
Mei tot begin juni en september tot begin oktober zijn de beste periodes, met mild weer en overkomelijke drukte. Eind september valt het Oktoberfest in München. December is ideaal voor een bezoek aan de kerstmarkten in München en Neurenberg. Januari en februari zijn geschikt voor sneeuw in de Alpen rond Schwangau, hoewel sommige interieurs van kastelen in de winter eerder sluiten.
Hoeveel dagen heb je nodig in Beieren?
Zeven dagen is genoeg om de kern van de regio op je gemak te verkennen: twee voor München, één voor Neuschwanstein en de Wieskirche samen, één voor Regensburg en de Walhalla, één voor Neurenberg of Bamberg, en één of twee voor de Alpen en kleinere stadjes zoals Ingolstadt en Bad Staffelstein. Met minder dan vijf dagen zie je alleen München en één kasteel.
Hoe kom je van München naar kasteel Neuschwanstein?
Met de auto ligt Neuschwanstein ongeveer twee uur ten zuiden van München via de A96 en B17. Met het openbaar vervoer neem je een regionale trein vanaf München Hauptbahnhof naar Füssen (ongeveer twee uur), en vervolgens bus 73 of 78 naar Hohenschwangau. Vanaf Hohenschwangau is het 30 tot 40 minuten lopen bergopwaarts naar het kasteel, of je kunt een korte shuttlebus nemen.
Ligt de Wieskirche ver van Neuschwanstein?
De Wieskirche ligt op ongeveer 30 kilometer van Hohenschwangau, zo'n 35 tot 40 minuten rijden. Veel reizigers bezoeken beide bezienswaardigheden op één dag, vaak met een tussenstop bij de Lechwatervallen of het dorp Steingaden. Het openbaar vervoer tussen beide plaatsen is lastig, dus een huurauto of een georganiseerde tour is de meest praktische keuze.
Waar staat Beieren bekend om op het gebied van eten en drinken?
Weisswurst met zoete mosterd en pretzel, Schweinsbraten met aardappelknoedels, Schweinshaxe, Leberkäse, Obatzda en Apfelstrudel zijn de klassiekers op het menu. Wat drankjes betreft: Helles, Weissbier, Dunkles en Bock uit de Münchense traditie, Rauchbier (gerookt bier) rond Bamberg, en Frankische wijn in platte ronde Bocksbeutel-flessen rond Würzburg.
Is Beieren duur in vergelijking met de rest van Duitsland?
München behoort tot de duurste steden van Duitsland wat betreft accommodatie en eten, vergelijkbaar met Hamburg en Frankfurt. Buiten München dalen de prijzen snel. Regensburg, Neurenberg, Bamberg, Ingolstadt en Bad Staffelstein zijn aanzienlijk goedkoper voor hotels en restaurants, terwijl ze toch de authentieke Beierse keuken bieden.
Mag je binnen in Beierse kerken en kastelen fotograferen?
In de meeste parochiekerken mag je zonder flits fotograferen. De Wieskirche en soortgelijke bedevaartskerken staan over het algemeen open voor niet-commerciële fotografie. Statieven zijn niet toegestaan in het Walhalla-monument; monopods met rubberen uiteinden wel. In Neuschwanstein en de andere kastelen van Ludwig II is het fotograferen binnen over het algemeen verboden, dus richt je op de buitenkant.
Hoe verhoudt Beieren zich tot de rest van Duitsland?
Beieren is qua oppervlakte de grootste deelstaat en een van de meest cultureel onderscheidende. De katholieke baroktraditie, het Alpenlandschap, het dialect, het eten en de politieke geschiedenis onder de Wittelsbach-koningen geven het een ander karakter dan het protestantse noorden of het industriële Ruhrgebied. Reizigers die München met Berlijn vergelijken, merken het verschil meestal al binnen een dag.
