Montenegro ligt aan de Adriatische kust in Zuidoost-Europa, tussen Kroatië, Bosnië en Herzegovina, Servië, Kosovo en Albanië. Het land verklaarde zich in 2006 onafhankelijk van Servië en maakt nog steeds geen deel uit van de Europese Unie, hoewel de euro er de facto als munteenheid wordt gebruikt. De hoofdstad is Podgorica, het culturele en toeristische hart is het ommuurde stadje Kotor aan de Baai van Kotor, en het binnenland wordt gedomineerd door de Dinarische Alpen, met toppen van meer dan 2500 meter in de Durmitor- en Prokletije-bergketens.
De Baai van Kotor
We kwamen hierheen voor oudejaarsavond. Het oorspronkelijke plan was om de feestdagen bij vrienden in Podgorica door te brengen en daarna terug te vliegen naar Berlijn, totdat we een paar dagen voor de vlucht beseften dat we, als we de terugreis met 48 uur zouden uitstellen, eindelijk de rit naar Kotor konden maken. De reis viel mooi in tweeën: drie dagen in de hoofdstad, daarna twee aan de baai.
De baai van Kotor wordt lokaal Boka genoemd, "de baai". Ze strekt zich 28 kilometer landinwaarts uit vanaf de Adriatische Zee, ingesloten door twee bergkammen van de Dinarische Alpen. Mensen omschrijven haar vaak als een fjord, wat geologisch gezien niet klopt (het is een ondergelopen rivierkloof), maar visueel zo treffend is dat de vergelijking blijft hangen. De baai en de omliggende nederzettingen staan sinds 1979 op de UNESCO-werelderfgoedlijst als de Natuurlijke en Cultuurhistorische Regio van Kotor.
Langs de kustlijn liggen een reeks oude stadjes waar we geen tijd hadden om rond te lopen: Risan, Tivat, Perast, Prčanj, Herceg Novi. Elk is een kleine haven met zijn eigen kerken en paleizen uit het Venetiaanse tijdperk. We verbleven binnen de muren van Kotor en fotografeerden de baai van bovenaf. Jaren later, toen ik de rit nog eens doorklikte, vond ik het panorama van de zonsondergang vanaf de bovenste wallen dat ik destijds nooit had bewerkt. Dat beeld is de foto bovenaan deze gids.
Kotor
Kotor is de ommuurde middeleeuwse haven aan het einde van de baai. De stad wordt voor het eerst genoemd in 168 v.Chr., toen ze nog deel uitmaakte van de Romeinse provincie Dalmatië, en de oude binnenstad heeft sindsdien Byzantijnse, Venetiaanse, Ottomaanse, Habsburgse en Napoleontische heerschappij meegemaakt. Elke periode heeft iets zichtbaars achtergelaten: een poort, een kerk, een stuk muur.
De belangrijkste ervaring voor fotografen is de klim naar het kasteel van San Giovanni op de St. John's Hill, maar de oude binnenstad op straatniveau is op zich al de moeite waard om er vroeg in de ochtend naartoe te gaan. De katten maken deel uit van de identiteit van de stad (elke souvenirwinkel verkoopt ansichtkaarten met afbeeldingen van hen) en de kleine pleintjes tussen kerken en paleizen lopen een uur voor zonsopgang helemaal leeg. Voor een uitgebreidere wandeling op straatniveau langs alle poorten, pleinen en wallen, bekijk je onze speciale wandeling door Kotor.
Het eerste beeld dat ik hier wilde vastleggen, was het panorama bij daglicht vanaf halverwege de klim, een beeld dat ik al sinds 2015 in mijn hoofd had nadat ik Elia Locardi’s versie van hetzelfde uitzicht had gezien. Vanuit Berlijn is het een lange en lastige reis, en daarom heb ik de omweg via Podgorica tijdens de jaarwisseling genomen om er eindelijk te komen.
De oude stad heeft drie poorten: de Zeepoort (de hoofdingang, gebouwd in 1555 onder Venetiaans bewind), de Noordpoort en de grotere Zuidpoort. De Noordpoort werd in de 16e eeuw gebouwd ter herdenking van de overwinning van Kotor op de Ottomaanse admiraal Hayreddin Barbarossa, en hij is opmerkelijk goed bewaard gebleven. Langs de muur ernaast loopt nog steeds een gracht met turquoise water.
Ik fotografeerde de poort aan de rivierzijde bij het eerste licht vanuit de vallei onder St. John's Hill, in het halfuur voor zonsopgang. De positie was gekozen omdat je vanaf daar een vrij uitzicht had op het fort van Kotor op de helling boven de poort. Na de foto gingen Daria en ik de muren zelf op en liepen we de hele rondgang, het deel van Kotor dat de meeste bezoekers overslaan.
Een tweede nieuwjaarsfoto is genomen vlak voor de Zeepoort zelf, met de feestverlichting nog aan en de straten leeg. De Zeepoort op nieuwjaarsmorgen is een rustiger beeld dan de klim naar het fort, maar het is wel het beeld dat laat zien waarom een wintertrip naar Kotor zo anders aanvoelt dan een zomerse reis.
De Sint-Tryphonkathedraal in Kotor
De kathedraal van Sint-Tryphon werd in 1166 ingewijd. In een oudere kerk op dezelfde plek werden de stoffelijke resten van de heilige al sinds de 10e eeuw bewaard, en de lokale bevolking beschouwt Tryphon nog steeds als de patroonheilige en beschermer van Kotor. De huidige romaanse gevel en de twee torens zijn de derde of vierde versie van het gebouw, aangezien de kathedraal door de eeuwen heen herhaaldelijk door aardbevingen is beschadigd.
We kwamen een paar dagen na Nieuwjaar bij de kerk aan, en daarom hingen de feestverlichting nog steeds langs de omliggende gebouwen toen ik de foto maakte. Het plein voor de kathedraal is geplaveid met licht marmer, en bij het eerste daglicht weerkaatsen de stenen genoeg licht om alles duidelijk te kunnen lezen, zelfs voordat de zon helemaal op is. Ik had geen tijd om de toren van de kathedraal zelf te beklimmen, wat ik nu jammer vind. Volgende keer beter.
De vesting van Kotor in Montenegro
Het fortcomplex op de heuvel van St. John is waar de meeste fotografen voor komen. Torens, wallen en het kasteel van San Giovanni bovenop vormen samen een van de best bewaarde middeleeuwse verdedigingssystemen aan de Adriatische Zee. De plek is al bewoond sinds de Illyrische tijd, keizer Justinianus I liet de vestingwerken in de 6e eeuw herbouwen en de Venetianen breidden ze in de late middeleeuwen uit.
De klim bestaat uit ongeveer 1.300 treden naar zo'n 1.200 meter boven de baai. Delen van het pad zijn gedeeltelijk verwoest, de steunmuren vallen op sommige plekken weg en de aardbeving van 1979 heeft schade achtergelaten die nog steeds zichtbaar is tijdens de klim. Onderweg viel me de compositie op die de vervallen wallen overdag vormden, die als een soort kader fungeerden: steen, lucht en de baai die rechts wegvalt.
Ik ben twee keer in twee dagen geklommen, één keer voor het daglichtkader en één keer om het blauwe uur af te wachten. Tijdens de tweede klim rende Daria de bovenste trap op en af om warm te blijven, terwijl ik mijn positie met de camera vasthield. Het was januari en de wind vanaf de baai snijdt dwars door alles heen wat je uit een Berlijnse winter hebt meegenomen.
De mooiste foto van het complex zelf heb ik vanuit de vallei gemaakt met een telelens: het kasteel van San Giovanni van onderaf, terwijl ik wachtte tot de late zon op de bovenste torens zou schijnen. Op de eerste middag van ons bezoek, toen er lage regenwolken vanuit de baai binnenrolden, legde ik een andere versie van hetzelfde onderwerp vast: het kasteel gehuld in wolken, de bovenste wallen half verborgen in het weer.
De baai van Kotor bij nacht in Montenegro
De foto waar ik vanaf de top naar op jacht was, was de baai tijdens het blauwe uur. Tegen de tijd dat de zon op de tweede avond onderging, had ik hem te pakken. Jaren later, toen ik de foto’s van de terugreis doorliep, vond ik een opname vanuit hetzelfde uitkijkpunt die ik destijds niet had bewerkt, met de lucht volledig verlicht door de laatste zonnestralen. Dat is de foto bovenaan deze gids.
De nachtversie staat op zichzelf. De verlichte kustlijn in het donker heeft bijna dezelfde compositie als het panorama bij daglicht, behalve dat de geometrie van de baai nu wordt getekend door lampen langs de waterlijn. Hetzelfde uitkijkpunt, vier uur wachten, een totaal andere foto.
Podgorica
Podgorica is de kleinste Europese hoofdstad die we hebben bezocht. De stad telt ongeveer 150.000 inwoners in het stedelijk gebied en doet qua omvang meer denken aan een Duitse Kreisstadt dan aan een Europese hoofdstad. De vallei wordt omringd door de donkere contouren van de Montenegrijnse bergen, die in bijna elk breed beeld van de skyline te zien zijn, inclusief het modernistische stadsgezicht dat ik op de tweede middag van bovenaf heb vastgelegd.
Wat ons het meest bijbleef aan Podgorica waren de mensen. Twee dagen na het begin van de reis herinnerde een vriend ons aan een incident uit 2013: een Roemeense bus verongelukte zo’n 40 kilometer buiten de stad, en er kwamen zoveel inwoners bloed doneren bij de plaatselijke ziekenhuizen dat de artsen de mensen moesten vragen om niet meer te komen. Daria en ik gebruiken sindsdien “het is net als in Montenegro” als een soort afkorting voor dat soort warmte, als we vergelijken hoe vreemden ons in andere landen behandelen.
Kathedraal van de Verrijzenis van Christus
De Kathedraal van de Verrijzenis van Christus (Saborni Hram Hristovog Vaskrsenja) is het meest opvallende religieuze gebouw in Podgorica. De buitenkant lijkt zo sterk op de Byzantijnse stijl dat ik op het eerste gezicht dacht dat het minstens een eeuw oud was, misschien wel uit dezelfde tijd als de Sint-Tryphon-kerk in Kotor. De bouw begon echter pas in 1993 en werd in 2013 voltooid.
Binnen in de Verrijzeniskathedraal verraadt het gebouw zichzelf. De fresco's zien er op het eerste gezicht uit als standaard hoog-Byzantijns werk, totdat je de figuren gaat bestuderen. Op een van de muurschilderingen staan Marx, Engels en Tito in de hel afgebeeld. Zodra dat detail tot je doordringt, krijgt de rest van de iconografie een nieuwe betekenis: dit is een 21e-eeuwse kerk die verwijst naar de recente geschiedenis van Montenegro, gehuld in middeleeuwse kleding. Het effect is in het echt nogal verontrustend, en ik denk dat dat ook de bedoeling is.
De Millenniumbrug in Montenegro
De tuibrug over de Morača is het moderne herkenningspunt van de skyline van Podgorica. Deze voetgangers- en verkeersbrug, ook wel bekend als de Millenniumbrug, werd in 2005 geopend en is nog steeds het meest gefotografeerde moderne bouwwerk in de stad. De kabels zijn lichtgrijs, de pylonen wit, en tegen de donkere bergen op de achtergrond vormt de hele brug een strakke grafische lijn.
Ik heb hem vanaf de rivieroever gefotografeerd met het stadscentrum op de achtergrond. De foto lijkt meer op een landschap dan op een stadsgezicht, omdat de skyline van Podgorica laag is: de bergen nemen het grootste deel van de bovenste helft van het beeld in beslag. Het contrast binnen de foto is het eigenlijke onderwerp. Torenflats uit het communistische tijdperk aan de ene kant, moderne woonblokken aan de andere kant, en een 21e-eeuwse brug ertussenin. Het is de meest beknopte samenvatting van de stad die ik in één foto heb weten te vangen.
Monument voor Vladimir Vysotsky
Langs de rivieroever bij de brug staat een bronzen standbeeld van Vladimir Vysotsky, de Russische dichter, zanger en acteur die in 1980 overleed. Vysotsky heeft nooit in Montenegro gewoond, maar hij schreef een beroemde zin over het land: "Ik vind het jammer dat ik in dit leven niet twee wortels heb, en dat ik Montenegro niet als mijn tweede vaderland kan noemen." Podgorica heeft maar heel weinig monumenten binnen de stadsgrenzen. Dat een Russisch-talige dichter er een kreeg, zegt iets over hoe serieus de Montenegrijnen die eerbetoon namen.
De compositie is net zo direct als de betekenis. Een bronzen figuur op een gele ondergrond in een park aan de rivier, met daarachter de witte pylonen van de Millenniumbrug. Ik heb deze foto gemaakt op een zonnige middag eind december.
De klokkentoren (Sahat Kula) in Podgorica
De 17e-eeuwse Ottomaanse klokkentoren, in het Montenegrijns ‘Sahat Kula’ genoemd, stamt uit de Ottomaanse periode en is een van de oudste nog bestaande bouwwerken in de stad. De toren staat nu wettelijk beschermd als cultureel monument. Aan het einde van de 19e eeuw werd er een kruis bovenop de toren geplaatst om de overgang van de stad van Ottomaans naar christelijk Montenegrijns bestuur te markeren, hoewel ik het vanuit de hoek waaruit ik fotografeerde niet in beeld kon krijgen.
Wat me verbaasde aan het oude centrum van Podgorica was hoe residentieel het was. Als je vanaf de toren wegloopt, gaan de stadsblokken al snel over in lage huizen en smalle straatjes. Direct achter de toren zit een restaurant genaamd Pod Volat, dat onze vaste lunchplek werd. Royale Montenegrijnse vleesgerechten, redelijke prijzen, geen poespas. Zeker een bezoek waard als je vlees eet.
Een korte wandeling vanuit het centrum brengt je naar de Gorica-heuvel (in het Montenegrijns betekent Gorica ‘kleine heuvel’ en Pod-gorica ‘onder de kleine heuvel’, waaraan de hoofdstad haar naam ontleent). Bovenop staat de kleine orthodoxe kapel boven Podgorica, de Sint-Joriskerk, de oudste kerk van de stad, die volgens de meeste bronnen dateert uit de 9e tot 11e eeuw. De kerk was gesloten toen we er waren, dus hebben we in plaats daarvan over het omliggende kerkhof gewandeld. De grafstenen zijn zo verweerd dat de inscripties gedeeltelijk onleesbaar zijn.
Waar deze gids niet op ingaat
Montenegro is klein (ongeveer half zo groot als België), maar het land biedt op die oppervlakte meer landschappelijke afwisseling dan je op basis van de grootte zou verwachten, en het grootste deel daarvan ontbreekt in deze gids. We hebben geen foto’s gemaakt van het Durmitor Nationaal Park in het noorden, de Tara-kloof (volgens sommige metingen de diepste van Europa), Lovćen boven Kotor, of de kustplaatsjes ten zuiden van de baai: Budva, Sveti Stefan, Ulcinj en de regio rond het Skadarmeer. We hebben ook de andere UNESCO-nederzettingen rond de baai van Kotor zelf overgeslagen: Perast, Prčanj, Risan, Tivat, Herceg Novi.
De reis duurde vier dagen. Het land verdient drie weken. Wat je hier hebt, is een diepgaande blik op twee steden, geen volledige inventaris. Als we teruggaan, beginnen we bij de ontbrekende regio’s.
Wanneer naar Montenegro gaan
De kust is mediterraan, met augustus als de warmste en drukste maand. Wij waren er eind december tot begin januari en vonden het bijna ideaal om te fotograferen: lege straten in Kotor, de feestverlichting nog opgehangen, en die lage winterzon die de stenen gevels zo mooi laat uitkomen. Het nadeel in de winter is dat sommige hogere delen van het pad naar het fort van Kotor glad kunnen zijn, waardoor je bij de klim wat voorzichtiger moet zijn.
Mei, juni en september zijn de beste tussenseizoenmaanden. De baai is warm genoeg om te zwemmen, de bergen in het binnenland zijn toegankelijk en Kotor is nog niet overspoeld door de cruiseschipmassa’s van de hoogzomer. In juli en augustus is het druk aan de kust. Het berggebied in het binnenland is dan daarentegen op zijn best.
Eten en drinken in Montenegro
De Montenegrijnse keuken houdt het midden tussen de Balkan- en de mediterrane tradities. Aan de kust kun je rekenen op gegrilde vis, octopus, prosciutto uit Njeguši (een gerookte ham die in het gelijknamige bergdorpje is gerijpt) en de stevige lokale kaas. Landinwaarts, in Podgorica, staan de menu’s vooral in het teken van gegrild vlees, ćevapi, pljeskavica en stoofpotjes zoals japrak. Pod Volat achter de Klokkentoren is het vleesrestaurant in Podgorica waar we steeds weer terugkwamen.
Wat drankjes betreft: het land produceert prima rode wijn van de inheemse Vranac-druif, en de rakija (lokaal loza genoemd) is overal te vinden. De munteenheid is de euro, ook al zit Montenegro niet in de eurozone of de EU, wat reizen vanuit de rest van Europa een stuk makkelijker maakt.
Veelgestelde vragen
Wat is de beste tijd van het jaar om Montenegro te bezoeken?
Mei, juni en september bieden de beste combinatie van warm weer, toegankelijke bergen en een nog goed begaanbaar Kotor. In juli en augustus is het heet en druk aan de kust, vooral als er cruiseschepen in de haven liggen. Eind december en begin januari is het rustig in Kotor en ideaal om te fotograferen, hoewel sommige paden naar de bovenste vesting in de winter glad kunnen zijn.
Hoeveel dagen heb je nodig in Montenegro?
Met vier dagen kun je Kotor en Podgorica op een rustig tempo bezoeken, twee dagen per stad. Met zeven tot tien dagen kun je daar het Durmitor Nationaal Park, Lovćen en de zuidkust rond Sveti Stefan en Budva aan toevoegen. Twee weken is een betere schatting: het land biedt meer landschappelijke afwisseling op een klein gebied dan de kaart doet vermoeden.
Hoort Montenegro bij de Europese Unie?
Nee. Montenegro is een kandidaat-lidstaat van de EU en er zijn onderhandelingen gaande, maar het is momenteel geen lidstaat. Het land gebruikt wel de euro als de facto munteenheid, wat reizen vanuit de rest van Europa makkelijk maakt. Er zijn nog steeds grenscontroles als je vanuit Kroatië of Bosnië en Herzegovina de grens overgaat.
Hoe kom je van Podgorica naar Kotor?
Met de auto duurt de rit ongeveer 90 minuten via de E80 over de bergen, met prachtige uitzichten tijdens de afdaling naar de baai. Met de bus duurt dezelfde route ongeveer twee uur en er rijden regelmatig bussen vanaf het centrale busstation van Podgorica. Er is geen directe treinverbinding. Wij hebben de rit tijdens een nieuwjaarsreis gemaakt en vonden de weg in de winter goed begaanbaar.
Is de Baai van Kotor echt een fjord?
Geologisch gezien niet. De baai is een ondergelopen rivierkloof (een ria), geen gletsjerfjord. De visuele indruk van steile bergwanden die in diep water uitlopen, lijkt nog steeds zo sterk op een Noorse fjord dat de vergelijking in toeristische teksten is blijven hangen. De baai van Kotor en de omgeving staan sinds 1979 op de UNESCO-werelderfgoedlijst.
Is de klim naar het fort van Kotor zwaar?
Ja, moeilijker dan de foto’s doen vermoeden. Het pad bestaat uit zo’n 1300 treden naar een hoogte van ongeveer 1200 meter boven de baai. Sommige stukken zijn beschadigd, de leuningen ontbreken hier en daar en het oppervlak is ongelijk. Draag stevige schoenen, neem water mee en vertrek vroeg om zowel de hitte als de drukte te vermijden. Het uitzicht vanaf de top maakt de klim in elk seizoen de moeite waard.
Is Podgorica de moeite waard om te bezoeken als fotograaf?
Podgorica is klein en is genoeg voor twee dagen, niet vijf. De belangrijkste bezienswaardigheden zijn de Kathedraal van de Wederopstanding van Christus (modern-Byzantijns, met verrassende fresco's binnen), de Millenniumbrug over de Morača en de Klokkentoren in het oude centrum. De grootste troef van de stad is wat je niet op foto's ziet, namelijk hoe gastvrij de inwoners zijn.
Welke munteenheid wordt er in Montenegro gebruikt?
De euro, ook al is Montenegro geen lid van de Europese Unie of de officiële eurozone. Het land nam in 1999 de Duitse mark aan en stapte in 2002 samen met de officiële eurozonelanden over op de euro. Kaarten worden overal geaccepteerd in Kotor en het centrum van Podgorica; contant geld is handiger in kleinere dorpjes en op de bergpassen.
