Berlijn

Berlijn is de hoofdstad van Duitsland, een stad met zo’n 3,7 miljoen inwoners die zich uitstrekt langs de rivieren de Spree en de Havel. Het historische centrum ligt in de wijk Mitte, waar de Brandenburger Tor, de Reichstag, de Berlijnse Dom en het Museumeiland allemaal binnen een wandeling van 30 minuten van elkaar liggen. De Fernsehturm op de Alexanderplatz is met zijn 368 meter nog steeds het hoogste gebouw van het land, en de nieuwe regeringswijk langs de Spree, die na de val van de Muur is ontstaan, heeft een moderne architectonische laag toegevoegd aan de historische. Bijna een derde van de oppervlakte van de stad bestaat uit parken, meren en bossen, en daarom verdeelt het grootste deel van mijn werk in Berlijn zich over twee uitersten: het drukke centrum en de rustige meren in het noorden rond Tegel.

Alexanderplatz

Een onweersbui van 30 minuten boven de dom, gefotografeerd vanaf de 19e verdieping van het Park Inn. Dat balkon was eigenlijk bedoeld voor een zonsondergang. Er was geen regen voorspeld voor 23.00 uur, dus toen de wolken boven de Fernsehturm samenpakten, had ik bijna mijn spullen ingepakt. Het balkon bood genoeg beschutting om door te gaan met fotograferen, en toen de bui voorbij was, liet die een roze lucht achter boven de Berliner Dom – een beeld dat ik vanaf de straat nooit had kunnen vastleggen.

Het plein zelf is het symbolische hart van het voormalige Oost-Berlijn: naoorlogse gebouwen, een in 1969 voltooide tv-toren, het hele gebied herontworpen volgens de principes van de socialistische stedenbouw. Op straatniveau staat hier al sinds 1969 de Urania-wereldklok, die nog steeds een van de meest betrouwbare ontmoetingspunten in het centrum is. Vrienden zeiden vroeger altijd "afspreken bij de Wereldklok" voordat ze eropuit gingen, en die zin is in 30 jaar nauwelijks veranderd.

Het Park Inn by Radisson op hetzelfde plein heeft 37 verdiepingen en een uitkijkplatform op het dak dat tegen een kleine vergoeding ook toegankelijk is voor niet-gasten. De Fernsehturm staat op ooghoogte, de kathedraal doemt op de voorgrond uit boven de Spree en op heldere avonden strekt de westelijke horizon zich uit tot aan de Funkturm en het Olympisch Stadion. Als je een kamer boekt, neem er dan een aan de kant van de Fernsehturm; de andere kant kijkt uit over flatgebouwen uit het DDR-tijdperk.

De tv-toren vanaf de Storkower Straße

Het meest gefotografeerde uitzicht op de Fernsehturm is vanaf de kant van de dom. Voor mij is het uitzicht vanuit het oosten het handigste. Vanaf de Storkower Straße, een paar haltes verderop op de S-Bahn-ring, zie je de toren in één lijn liggen met de Berliner Dom, het Rotes Rathaus en (veel verder naar achteren) de Funkturm in het westen. Vanaf één brug krijg je vier bezienswaardigheden in één beeld, wat zeldzaam is in een stad die zo uitgestrekt is.

Ik heb dit uitzicht onder drie verschillende omstandigheden gefotografeerd: een luchtpanorama nadat een zware regenbui was opgeklart, een herfsttaferel samengesteld uit twee opnames (zonsondergang op de achtergrond, het blauwe uur op de voorgrond een half uur later), en een nachtfoto met tilt-shift waarbij de saaie voorgrond is vervaagd zodat je blik op de skyline valt. Geen van deze foto’s zou op een heldere dag hebben gewerkt. De brug heeft het weer nodig om er iets interessants van te maken.

Brandenburger Tor

De meeste foto’s van de poort worden vanaf de oostkant gemaakt. De Pariser Platz is afgesloten voor auto’s, de toeristen verzamelen zich daar en de Victoria van de Quadriga kijkt naar het oosten, waardoor die kant aanvoelt als de voorkant. De westkant is minder opvallend, maar heeft twee dingen waar fotografen om geven: de kleur van de opkomende zon achter de zuilen en de lichtsporen van voorbijrijdende auto’s op de Straße des 17. Juni. Een klein diafragma (f/22), een belichtingstijd van drie seconden, en je krijgt zowel de koplampen als de knipperende richtingaanwijzers mee.

Tijdens het jaarlijkse Lichtfestival in oktober wordt de poort verlicht met wisselende lichtprojecties. Het thema van de rode roos is het meest herkenbaar; de link met Parijs is duidelijk te zien. Het festival is ook het slechtste moment om een heldere compositie te vinden: elke fotograaf in Berlijn staat op hetzelfde plein. De truc die ik gebruik is om een dag voor de officiële start aan te komen, wanneer de testverlichting soms al draait maar de menigte zich nog niet heeft gevormd. Onder de Pariser Platz rijdt de U55-halte Brandenburger Tor nog bijna leeg en is het een van de schoonste U-Bahn-haltes in de stad om te fotograferen.

Regeringswijk

De Reichstag, met zijn glazen koepel van architect Norman Foster, ligt aan een bocht van de Spree, tegenover het Paul-Löbe-Haus, het parlementsgebouw dat in 2001 werd opgeleverd. Het contrast tussen 19e-eeuws steen en modern glas maakt dit stukje rivier tot een van mijn favoriete wandelroutes in Berlijn. De koepel is gratis toegankelijk voor het publiek, mits je van tevoren reserveert via de Bondsdag.

Deze wijk komt het best tot zijn recht op regenachtige avonden. Het natte wegdek weerspiegelt de gebouwen net zo helder als de rivier, en de betonnen en glazen kantoorgebouwen zien er niet meer zo kil uit zodra het oppervlak nat wordt. Een klein koffietentje met gebogen muren, verscholen tussen de scherpe hoeken van de kantoren, was een beeld dat ik al maanden in mijn hoofd had voordat ik er een foto van maakte. De droge cirkel onder het dak, afstekend tegen het natte asfalt eromheen, vormde het hele plaatje.

De Dom van Berlijn

De Berliner Dom, voltooid in 1905, is de grootste kerk van Berlijn en, ondanks zijn omvang, protestants in plaats van katholiek. Vanaf bijna elk punt langs de Spree steekt de koepel af tegen de Fernsehturm, en daarom zijn die twee in de meeste Berlijnse stadsgezichten samen te zien. De kathedraal raakte tijdens de oorlog zwaar beschadigd en ging pas in 1993 weer open na een langdurige restauratie.

Deze ene foto is puur toevallig ontstaan. De volgende avond was het supermaan, en ik had al een plekje bij de Oranienburger Straße uitgezocht om de foto te maken. Daria en ik liepen langs de rivier met twee biertjes, zonder van plan te zijn iets te fotograferen, totdat ze maar bleef zeggen hoe mooi de kathedraal eruitzag met de maan er net boven. Ik pakte het statief uit voor één foto. De supermaan-nacht de volgende dag was volledig bewolkt, dus dit was de enige maanfoto die ik dat jaar heb gemaakt.

Museumeiland

Het Museumeiland ligt in de Spree, net stroomopwaarts van de dom, en herbergt vijf musea: het Pergamonmuseum, het Bode-Museum, de Alte Nationalgalerie, het Neues Museum en het Altes Museum. Het complex staat sinds 1999 op de UNESCO-werelderfgoedlijst en wordt gezien als een zeldzaam 19e-eeuws voorbeeld van musea als één groot stedelijk complex (Museumsinsel).

Het Bode-museum, op het noordwestelijke puntje van het eiland, is van buitenaf het meest fotogeniek. De koepel en de gebogen gevel sluiten aan op de rivier aan drie kanten, en bij schemerlicht lijkt het gebouw bijna op een schip dat tegen de stroom in is aangemeerd. Binnen vind je een van de grootste Byzantijnse collecties ter wereld, plus middeleeuwse en renaissancistische beeldhouwwerken, waaronder werken die aan Donatello worden toegeschreven. Een klein stukje naar het zuiden ligt de Neue Wache (ontworpen door Karl Friedrich Schinkel, voltooid in 1818), het centrale Duitse monument voor de slachtoffers van oorlog en dictatuur. In de kale hal staat Käthe Kollwitz’ ‘Moeder met haar dode zoon’ onder een open oculus: regen valt rechtstreeks op het beeld en in de winter ligt er sneeuw op.

Bebelplatz en Gendarmenmarkt

Een paar stappen verderop op de Unter den Linden ligt de Bebelplatz, omringd door de Humboldt-Universiteit, de Staatsoper en de St.-Hedwigskathedraal. Het belangrijkste kenmerk van het plein valt op het eerste gezicht niet op: in de straatstenen is een glazen paneel verwerkt; daar doorheen kijk je naar beneden in een kleine, lege witte ruimte met planken die zijn gemaakt voor de boeken die hier op 10 mei 1933 werden verbrand. De inscriptie aan de rand citeert Heinrich Heine: "Dat was slechts een opmaat; waar ze boeken verbranden, zullen ze uiteindelijk ook mensen verbranden." Dit werd meer dan een eeuw voordat de boekverbranding plaatsvond op deze exacte plek geschreven.

Een korte wandeling naar het zuiden ligt de Gendarmenmarkt, het meest evenwichtige plein in het centrum van Berlijn: het Konzerthaus in het midden, de Deutscher Dom aan de zuidkant en de Franse Dom (Französischer Dom) die er vanuit het noorden tegenover ligt. De Franse Dom is de oudste van de twee, gebouwd door de hugenoten in het begin van de 18e eeuw. De Duitse Dom werd tijdens de oorlog verwoest en na de hereniging weer opgebouwd, omdat het plein in het voormalige Oost-Berlijn lag.

Ik heb deze foto per ongeluk gemaakt, een dag voordat het Lichtfestival officieel van start ging. Ik dacht dat het festival al begonnen was en vond het vervelend dat de helft van de verlichting nog ontbrak. De Deutscher Dom bleek de uitzondering te zijn: net genoeg verlicht om af te steken tegen de nachtelijke hemel, en er waren bijna geen andere fotografen in de buurt omdat iedereen aan de kant van het Konzerthaus stond. Tijdens de belichtingstijd liepen er een paar mensen voorbij.

Potsdamer Platz

De Potsdamer Platz werd tijdens de oorlog verwoest en bleef gedurende de hele DDR-periode grotendeels leeg: de Muur liep er dwars overheen. Na 1989 werd het vanaf de grond opnieuw opgebouwd als een modern zakendistrict, waarbij het Sony Center en de Daimler-gebouwen de architectonische toon zetten. Mijn opa beschreef de plek vroeger als weilanden en een vijver, voordat de nieuwe torens er kwamen – iets wat je je nu, als je midden op het plein staat, nauwelijks kunt voorstellen.

Voor de lange belichting heb ik drie maanden op het juiste weer gewacht. Om een scherp wolkenpatroon boven de torens te krijgen, had ik harde westenwind nodig; bij zwakkere wind zouden de wolken vlekkerig worden. De opname zelf duurde ongeveer vijf uur. Vanaf de Brandenburger Tor loop je naar rechts en dan is de Potsdamer Platz het volgende iconische stukje architectuur dat zeker de moeite waard is.

City West

Als je over de Kurfürstendamm of de Tauentzienstraße loopt, krijg je af en toe een idee van hoe Berlijn er in de jaren twintig moet hebben uitgezien: KaDeWe aan het ene uiteinde van de boulevard, de Gedächtniskirche aan het andere, en een cabaretgeschiedenis die deze wijk vóór de oorlog doorkruiste. De westkant van de stad behield zijn burgerlijke karakter, zelfs na de hereniging, terwijl het zwaartepunt van het nachtleven naar het oosten is verschoven.

Iets verder naar het westen werd het Olympisch Stadion in 1936 voltooid en na de renovatie voor het WK 2006 uitgebreid tot een capaciteit van ongeveer 74.000 toeschouwers. Als supporter van Hertha BSC kom ik al meer dan 14 jaar in dat stadion. Het licht valt maar een paar dagen per jaar helder door de open westelijke poort naar binnen, en op 10 maart 2014 waren de omstandigheden perfect: een bestelwagen reed weg, de poort bleef een paar minuten openstaan en de zon scheen door de opening en brak op de schaal waarin de Olympische vlam brandt. Tussen het stadion en de stad vormen de Funkturm-radiotoren (1924-1926) en het grotendeels leegstaande Internationale Congrescentrum ernaast een andere versie van West-Berlijn: futurisme dat is verouderd tot nostalgie.

Alt-Tegel

Alt-Tegel is de wijk in het noorden waar ik 95% van mijn leven heb gewoond voordat ik naar Portugal verhuisde. Er is hier een gezegde over de „Berliner Pflanze“ (Berlijnse plant): als je er eenmaal wortel hebt geschoten, blijf je daar tot je sterft. Zowel mijn ouders als mijn grootouders zijn in deze wijk opgegroeid. Ik ben de uitzondering in de familie.

De Sechserbrücke, een kleine brug over de Tegeler Hafen die in 1908 werd gebouwd, is het meest gefotografeerde bouwwerk in de omgeving. In de nabijgelegen geplaveide straten staan nog steeds werkende zoetwaterpompen uit het einde van de 19e eeuw. We gingen er op een herfstdag terug om het oude appartement leeg te halen, en ik heb die week het grootste deel van de Tegel-serie gefotografeerd, in de wetenschap dat het misschien wel de laatste keer zou zijn dat ik in de herfstkleuren in deze omgeving aan de slag zou gaan.

Het Tegelermeer

De Tegelsee is het op één na grootste meer van Berlijn, met een oppervlakte van ongeveer 4,6 vierkante kilometer en een maximale diepte van 24 meter. Het bos rond de noordelijke oever is zo dichtbegroeid dat je zou vergeten dat je je nog steeds in de Duitse hoofdstad bevindt; je kunt er een uur lang wandelen zonder ook maar één weg over te steken.

In de herfst kleuren de bomen langs de Greenwich Promenade in alle tinten tussen geel en roodbruin. De promenade is vernoemd naar de Londense wijk Greenwich, die een jumelage heeft met Reinickendorf, het Berlijnse stadsdeel waar het meer ligt. De kanonnen langs het pad waren een geschenk van Greenwich. De stoomboot Moby Dick, in de vorm van een walvis, vaart elk uur de haven over: mijn grootouders namen me er als kind altijd mee op voor de volledige route naar Wannsee. Toen ik naar Portugal verhuisde, gingen er geruchten dat de boot uit de vaart zou worden genomen; tijdens de herfstreis terug lag hij nog steeds aangemeerd in de Tegeler Hafen.

Wanneer naar Berlijn gaan

Van eind april tot juni en van september tot oktober heb je de beste combinatie van zacht weer, lange dagen en betrouwbaar avondlicht. In juli en augustus kan het warm zijn, en dan trekken Berlijners vaak naar de Oostzee. In december is het druk rond de kerstmarkten op de Gendarmenmarkt en voor het Rote Rathaus, maar de dagen zijn kort en het licht is grijs. De winter is over het algemeen nat en koud, wat beter past bij de regeringswijk en de kathedraal dan bij de parken. Drie volle dagen zijn genoeg voor Mitte, het Museumeiland en een zonsondergang vanaf de Alexanderplatz. Op een vierde dag kun je het Olympisch Stadion, de Funkturm of het Tegelse Meer in het noorden bezoeken. Op een vijfde dag kun je naar Potsdam en Sanssouci, een half uurtje naar het westen met de regionale trein.

Veelgestelde vragen