Elvas

Index

Elvas is een vestingstad in de Portugese regio Alentejo, zo’n 15 km ten westen van Badajoz, net over de Spaanse grens. De stervormige vestingmuren, forten en het aquaduct staan op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Binnen de muren is de oude stad zo compact dat je ‘m in een middagje van het ene naar het andere eind kunt lopen.

De voormalige kathedraal van Elvas op de Praça da República, boven de driekleurige dambordbestrating
De voormalige kathedraal boven aan de Praça da República, boven de driekleurige calçada

Porta da Esquina

De meeste automobilisten rijden Elvas binnen via de Porta da Esquina, de ‘hoekpoort’. Die is maar één rijstrook breed, maar er rijdt verkeer in beide richtingen doorheen.

De eerste keer dat ik erheen reed, zag ik niets achter de boog. Ik had geen idee hoe lang de tunnel was, of dat er een auto uit de andere kant aankwam. Dus reed ik achteruit, stopte en wachtte. Toen kwam er een Portugese bestuurder vanaf de andere kant aan, die even toeterde voordat hij doorrijdde. Zo gaat dat hier.

Het ontwerp is bewust zo gekozen. Eerst leidt een verhoogde weg, na een buitenpoort, naar een binnenpoort. Binnenin maakt de doorgang een scherpe bocht van 90 graden, zodat aanvallers er nooit rechtdoor konden schieten.

Ik kwam bij zonsondergang terug naar de poort. Vanaf de dam zakt de zon achter de okerkleurige bastions. Ondertussen leiden de lage muurtjes je blik rechtstreeks naar de tunnel.

Porta da Esquina in Elvas bij zonsondergang, de dam tussen de okerkleurige bastions die naar de poorttunnel leidt
Zonsondergang boven de bastions, vanaf de weg naar de hoekpoort

Praça da República

Elke straat in de oude stad lijkt uit te komen op de Praça da República, het centrale plein. Mijn eerste bezoek viel op een marktdag. De bestrating stond vol met kraampjes van lokale ambachtslieden, dus heb ik maar honing gekocht in plaats van foto’s te maken.

Bij mijn tweede bezoek was het plein leeg en stond de zon laag. Ik heb elke kant een eigen kader gegeven. De ene kijkt uit op de voormalige kathedraal. De andere kijkt uit op de Casa da Cultura, het oude stadhuis, dat nu dienst doet als tentoonstellingsruimte.

Maar het echte onderwerp is de grond. Het plein is betegeld met calçada portuguesa, het Portugese mozaïek van met de hand gesneden kalksteen en basalt. De meeste steden gebruiken zwart en wit. Elvas voegt daar een derde, roodachtige tint aan toe, waardoor het patroon op gestapelde blokjes lijkt. Bij zonsondergang zorgt het schuine licht ervoor dat het bijna driedimensionaal lijkt.

Om dezelfde reden hield ik de camera laag. Zo loopt het patroon van de lens naar de gevels.

Casa da Cultura en de dambordachtige bestrating van het Praça da República in Elvas bij zonsondergang
Het oude stadhuis, nu de Casa da Cultura, aan de overkant van het dambordpatroon van het centrale plein

De kathedraal van Elvas

De kerk op het plein wordt nog steeds de kathedraal genoemd, ook al verloor ze die titel in 1881. In dat jaar werd het bisdom Elvas opgeheven. Officieel heet ze de Igreja de Nossa Senhora da Assunção.

Haar huidige vorm stamt echter uit het begin van de 16e eeuw. Het ontwerp is van Francisco de Arruda, de koninklijke architect die ook de Toren van Belém in Lissabon bouwde. Zijn naam duikt overal in Elvas op, van deze kerk tot het aquaduct buiten de stadsmuren.

De gevel lijkt meer op een donjon dan op een kerk. Hij heeft een zware vierkante toren, een piramidevormige spits en dikke stenen muren. De stad lag tenslotte eeuwenlang in de frontlinie.

Op mijn foto van de kathedraal boven aan het plein leidt het dambordpatroon naar de trap. Links staan ondertussen caféstoelen en opgevouwen parasols, klaar voor de avonddrukte.

Pelourinho

Een korte wandeling vanaf het plein brengt je naar het Largo de Santa Clara en de schandpaal van de stad. Een ‘pelourinho’ gaf aan dat een stad een eigen gemeentelijke rechtsbevoegdheid had. Overtreders konden daar tentoongesteld worden, maar de symbolische betekenis ervan was belangrijker dan de straf zelf.

Deze is in Manuelstijl, de eigen laatgotische stijl van Portugal. De schacht kronkelt als een touw en is bezaaid met gebeeldhouwde knoppen. Bovenaan zitten vier ijzeren armen in de vorm van draken. Oorspronkelijk stond hij op de Praça da República. Later is hij hier herbouwd met de originele onderdelen.

Ik heb de schandpaal gefotografeerd onder een blauw-uurhemel, net toen de straatlantaarns aangingen. In plaats van de Igreja das Domínicas koos ik de Arco de Santa Clara als achtergrond. De loggia met arcaden straalt boven de straat uit en omlijst de zuil beter dan de kerk dat zou doen.

De kronkelige Manuelijnse schandpaal van Elvas op het Largo de Santa Clara tijdens het blauwe uur, met de Arco de Santa Clara op de achtergrond verlicht
De manuelijnse schandpaal tijdens het blauwe uur, met de verlichte Arco de Santa Clara op de achtergrond

Kasteel van Elvas

Het kasteel staat op het hoogste punt van de ommuurde stad. Het is van Moorse oorsprong en is nooit een paleis geweest. In vergelijking met Óbidos of Sintra ziet het er ruwer uit, en dat past bij zijn geschiedenis. In 1906 werd het aangewezen als nationaal monument.

Vanaf de muren kijk je over de olijfboomgaarden richting Spanje. Dat uitzicht was inderdaad de bedoeling. Eeuwenlang hield het garnizoen vanaf hier de oude vijand in de gaten.

Mijn foto van de donjon en de kantelen bij zonsondergang heb ik genomen nadat de zon al onder was. Schijnwerpers verlichten de stenen, terwijl de lucht boven de heuvels roze en blauw kleurt.

De donjon en de kantelen van het kasteel van Elvas worden bij zonsondergang verlicht, met olijfboomgaarden op de heuvels aan de linkerkant
De donjon en de kantelen, verlicht in de schemering, met het olijfland in de richting van Spanje

Kom ook eens overdag langs, als de poorten open zijn. Binnen vind je een schaduwrijke binnenplaats met een klein café. Op een warme middag is dit de perfecte plek voor een Portugees kopje koffie en een zoetje met eigeel. Daarna is het een makkelijke wandeling bergafwaarts naar de Praça da República.

De met spijkers bezaaide rode houten poort van het kasteel van Elvas, die uitkomt op de schaduwrijke binnenplaats
Door de kasteelpoort de schaduwrijke binnenplaats op

Het aquaduct van Amoreira

Buiten de stadsmuren voert het Amoreira-aquaduct over een afstand van zo’n 7 km water naar de stad. De bouw begon in de 16e eeuw onder leiding van Francisco de Arruda en werd in het begin van de 17e eeuw voltooid. Verschillende architecten volgden hem op. Daardoor variëren de steensoort, de verhoudingen en de bouwtechniek over de hele lengte van het aquaduct.

Het Amoreira-aquaduct in Elvas, langs een met bomen omzoomde weg, terwijl de late zon door de bogen schijnt
De late zon schijnt door de bogen, naast de met bomen omzoomde weg

Het aquaduct was vooral een verdedigingsmiddel. Met zijn eigen water kon Elvas een lange belegering doorstaan.

Ik heb hier een hele late namiddag doorgebracht, want één foto was niet genoeg om het allemaal vast te leggen. De belangrijkste foto is die van de bogen die zich over het plein uitstrekken, met de laagstaande zon aan de rechterkant. Boven een straat dragen de bogen het wapen van de stad. Volgens de lokale overlevering was het bedoeld voor een fontein. Het bleek echter de verkeerde afmetingen te hebben en is uiteindelijk hier terechtgekomen.

Het Amoreira-aquaduct in Elvas, waarvan de bogen zich uitstrekken over een geplaveid plein, met de laagstaande zon aan de rechterkant
De bogen van het Amoreira-aquaduct die zich in de late namiddagzon over het plein uitstrekken
Het geschilderde wapen van Elvas op het Amoreira-aquaduct, boven de boog over de weg, met de zon erachter
Het wapen van Elvas boven de wegboog, met de zon erachter

Toen zag ik de cipressen onder de bogen staan. De Alentejo wordt vaak vergeleken met Toscane, en die scène maakte het me eindelijk duidelijk. Voor meer over de regio, zie het kasteel van Mourão. Dichter bij Évora, het Convento do Espinheiro heeft een eigen aquaduct.

Cipressen in een groene weide onder het Amoreira-aquaduct in Elvas bij zonsondergang
Cipressen onder het aquaduct: het tafereel achter de vergelijking met Toscane

De geschiedenis van Elvas

Elvas heeft zijn bijnaam, de ‘Koningin van de Grens’, verdiend. Na 1640 vocht Portugal tegen Spanje voor zijn onafhankelijkheid, en Elvas lag tegenover Badajoz aan de overkant van de vlakte. In 1659 brak de Slag bij de Lijnen van Elvas de Spaanse belegering van de stad.

Door die druk hebben militaire ingenieurs de stad opnieuw ontworpen als een stervormig fort. Schuine bastions steken naar buiten uit, zodat verdedigers elke toegangsweg konden afdekken. Ravelijnen, grachten en poorten omringen ze. Later kwamen er twee vrijstaande forten bij op de heuvels: Santa Luzia en Nossa Senhora da Graça.

Binnen de muren zorgden kazernes en andere militaire gebouwen voor een permanent garnizoen. In dat opzicht hoort Elvas thuis bij Palmanova in Italië en Naarden in Nederland.

Uiteindelijk heeft UNESCO de stad in 2012 op de Werelderfgoedlijst gezet. In de beschrijving wordt Elvas genoemd als een uitmuntend voorbeeld van een garnizoensstad en haar verdedigingssysteem met droge grachten en bolwerken.

Wanneer kun je Elvas het beste bezoeken?

De lente en de herfst zijn de beste seizoenen. De zomers in de Alentejo zijn erg heet, en tegen de middag houden de stenen pleinen de hitte vast. Ga daarom in juli en augustus vroeg naar de stadsmuren en het aquaduct. Anders kun je beter wachten tot de laatste twee uur dat het nog licht is.

De zonsondergang is in Elvas belangrijker dan in de meeste andere steden. Het pleisterwerk is okerkleurig en wit geschilderd, dus bij schemerlicht kleurt de hele stad goud. Na zonsondergang past het blauwe uur goed bij de oude stad, omdat de lantaarns en de verlichte monumenten al vroeg aangaan.

Kijk voordat je vertrekt even of er een markt op de Praça da República is. Zo ja, dan kun je er honing en lokale producten kopen, maar de stoepen blijven vrij.

Vlakbij ligt Campo Maior, op een klein eindje rijden naar het noordoosten. Telkens wanneer de stad besluit het te organiseren, versieren de inwoners de straten met papieren bloemen voor de Festas do Povo. Elvas ligt ook aan de snelweg tussen Lissabon en Madrid. Het is dus een ideale tussenstop op een langere route door Portugal. Lissabon en de waterkant liggen twee uur rijden naar het westen.

Veelgestelde vragen

Is Elvas een bezoek waard?

Ja. Elvas is een van de best bewaarde vestingsteden van Europa en de vestingwerken staan op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Op een klein oppervlak vind je stervormige vestingmuren, een kasteel, een voormalige kathedraal, een manuelijnse schandpaal en een 16e-eeuws aquaduct. Bovendien trekt het veel minder bezoekers dan steden met een vergelijkbaar erfgoed.

Hoeveel dagen heb je nodig in Elvas?

Eén volle dag is genoeg voor de oude binnenstad, het kasteel en het Amoreira-aquaduct. Blijf één nacht als je zowel de zonsondergang als het blauwe uur wilt meemaken, want dan ziet de stad er op zijn mooist uit. Voeg dan nog een tweede dag toe voor de afgelegen forten, Santa Luzia en Nossa Senhora da Graça. Of rijd door naar Campo Maior.

Hoe kom je vanuit Lissabon in Elvas?

De makkelijkste manier is met de auto via de A6 richting Madrid, iets meer dan twee uur rijden. Er rijden ook bussen van Lissabon naar Elvas. Let op: de meeste automobilisten rijden de oude stad binnen via de Porta da Esquina, een smalle poort met maar één rijstrook. Daarom is het makkelijker om buiten de stadsmuren te parkeren en naar binnen te lopen.

Waarom staat Elvas op de Werelderfgoedlijst van UNESCO?

UNESCO heeft de garnizoensgrensstad Elvas en haar vestingwerken in 2012 op de Werelderfgoedlijst gezet. De vermelding omvat de bastionmuren en het historische centrum. Ook het Amoreira-aquaduct en de forten van Santa Luzia en Nossa Senhora da Graça horen erbij. Samen laten ze zien hoe een grensstad werd gebouwd om een permanent garnizoen te huisvesten.

Hoe ver ligt Elvas van Spanje?

Elvas ligt zo’n 15 km ten westen van Badajoz, de Spaanse stad aan de andere kant van de grens. Vanaf de kasteelmuren kun je zelfs Spanje zien liggen. Die nabijheid verklaart het hele bestaan van de stad: eeuwenlang beschermde Elvas de hoofdroute tussen Lissabon en Madrid tegen Spaanse aanvallen.

Waar staat Elvas bekend om op culinair gebied?

Elvas staat bekend om zijn pruimen. Ameixas d’Elvas zijn in siroop gekonfijte groene pruimen, en ze hebben een beschermde oorsprongsbenaming. In de streek worden ze vaak geserveerd met sericaia, een eiervla uit de Alentejo. Verder kun je de typische Alentejo-keuken verwachten: varkensvlees, broodsoepen, olijfolie en regionale wijn.

Foto van Nico Trinkhaus

Nico Trinkhaus

Nico Trinkhaus is the mind-blind photographer, using cameras to create visions and memories that otherwise would be lost to him.
Sunny day in Coimbra, skyline from the riverside, with Portuguese flags waving in the foreground.

Coimbra

Coimbra is een universiteitsstad in Midden-Portugal, gebouwd op een steile heuvel boven de rivier de

Read More "

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *